Thơ: Nguyên Hùng – Nhạc: Lê An Tuyên
Ca sĩ: Đăng Thuật – Bích Hồng
Trò chuyện: Nguyễn Trọng Tạo, Y Ban, Thu Hương

Nhạc: Nguyễn Trọng Tạo – Phỏng thơ Nguyễn Phan Hách
Ca sĩ: Trọng Tấn

Vi Hằng Nga

NTT: Tối qua ngồi ở Vinh nghe Phan Thắng nói: Khi đến Quỳ Châu (Nghệ An) đi trên xe ô tô thấy nhà xe mở đi mở lại bài hát “Hương rừng” của nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo. Tối nay tôi vào google tìm thì gặp bài hát ở đây. Hóa ra đây là bài hát mà tôi viết cách đây 10 năm sau khi cùng nhạc sĩ Hồng Đăng, Tân Huyền thăm huyện Quỳ Châu, và thức uống rượu ở nhà anh Mỹ chủ tịch huyện thâu đêm. Viết rồi gửi lại cho huyện, rồi quên bẵng đi. Thì ra đã có người hát. Nhìn hình ảnh thấy ca sĩ của Huyện khá xinh, người dân tộc, có tên là Vi Hằng Nga. Có lẽ đây là ca sĩ của huyện Quỳ Châu?

HƯƠNG RỪNG

Sáng Tác: Nguyễn Trọng Tạo
Ca sĩ: Vi Hằng Nga

Nguyễn Trọng Tạo và Dương Danh Dũng

Cuối tháng 11.2012 nhận được điện thoại của nhà thơ Dương Danh Dũng từ khách sạn 3D ở Cửa Lò mời vào chơi. Chiều hôm sau thấy có một kỹ sư trẻ đưa xe đến đón đi sân bay Nội Bài, bay vào Vinh. Tối hôm đó anh Dũng mổ dê (ý là 3D thịt Dê), rủ bạn bè đến uống rượu. Thực khách có Phúc béo và Hoa Tổng Bốn giao thông. Rượu túy lúy thế, mà Dũng về làm được bài thơ nói về cây cầu mới Bến Thủy vừa bắc qua sông Lam. Chắc cũng để nhớ cái Tổng cũ của anh. Sáng hôm sau tiễn tôi ra sân bay, đưa tôi bài thơ mới làm và bảo: Nếu được ông phổ nhạc cho Tổng Bốn chúng nó hát thì vui lắm.

Tôi về nghĩ cũng buồn cười, tự dưng lại bay một chuyến bay vào Nghệ, uống mấy chén rượu rồi bay về. Để đáp lại lòng yêu mến của bạn, tôi liền phổ nhạc bài thơ rồi gửi vào cho bạn. Hôm nay nhận được bản mp3 do nhạc sĩ Hoàng Tuấn của đoàn Nghệ thuật Quân khu 4 gửi ra, chưa kịp hỏi tên cặp song ca. Đưa lên đây để các bạn Tổng Bốn và bạn mạng cùng nghe.

NỐI ĐÔI BỜ TÌNH YÊU

Nhạc: Nguyễn Trọng Tạo – Thơ: Dương Danh Dũng

Nghe bài hát ở đây

LỜI BÀI HÁT

NỐI ĐÔI BỜ TÌNH YÊU

Dòng Lam trôi mây trắng

Rú Quyết nối ngàn Hồng

Dải lụa mềm vắt vẻo

Thắt eo tròn lưng ong

. 

Thêm một cây cầu anh bắc

Thêm con đường em mong

Đưa nhau về bên ấy

Nghe câu ca trù Nghi Xuân.

. 

Gió biển gió trời

Cùng qua cầu mới rộn tiếng cười

Về qua Tổng Bốn gặp bao người

Đã xây cây cầu này

 .

Bến Thủy quê mình

Trời đêm điện sáng thật thanh bình

Cầu đôi ngả bóng cùng chúng mình

Nối đôi bờ tình yêu.

. 

Hò là khoan hơ hớ

Hò là khoan ơ hò

Người ơi dòng mô trong dòng mô đục

Lòng ta đâu cách xa đôi bờ.

Người ơi dù đi xa càng thương về

Dòng sông cây cầu nối đôi bờ….

.

Nguyễn Trọng Tạo và Dương Danh Dũng, 4.2012 – Ảnh Nguyễn Đình Toán

Cầu Bến Thủy 2 bắc qua Sông Lam cách vị trí cầu Bến Thủy hiện tại 800m về phía thượng lưu. Điểm đầu tại Km24+120 tuyến tránh TP.Vinh và điểm cuối tại Km18+500 QL8B thuộc địa bàn xã Nghi Xuân (Hà Tĩnh). Toàn bộ chiều dài tuyến gần 3km, cầu chính dài 996m, rộng 25m; đường dẫn, cầu dẫn vào cầu ở đôi bờ dài 1.963m, và tổng diện tích đất sử dụng khoảng 17,33ha. Khởi công 3.2010. Khánh thành 9.2012.

Một.

Tình yêu mật ngọt, mật ngọt trên môi
Tình yêu mật đắng, mật đắng trong đời
Tình yêu như biển, biển rộng hai vai, biển rộng hai vai …

Tình yêu như biển, biển hẹp tay người, biển hẹp tay người lạc lối

Em đi về nơi ấy, nơi đâu nơi đâu, sông cạn đá mòn
Trăng treo đầu con sóng, tan theo tan theo, chút tình xa vắng

Làm sao ru được tình vơi?
À ơi, nỗi đau này người

Tình yêu vô tội, để lại cho ai
Buồn như giọt máu, lặng lẽ nơi này
Trời cao đất rộng, một mình tôi đi, một mình tôi đi
Đời như vô tận, một mình tôi về, một mình tôi về … với tôi.
(Trịnh Công Sơn – Lặng Lẽ Nơi Này)

Hai.
Thưởng thức một bức hoạ và thưởng thức một bài nhạc có nhiều điểm tương đồng, và cũng có nhiều điểm dị biệt. Đứng trước một bức hoạ tuyệt đẹp, bạn cảm thấy choáng ngập vì mọi cá tính của bức hoạ hiện ra ngay trước mắt bạn, mọi cảm xúc về bức hoạ ấy trong một khoảnh khắc gây ngay một dấu ấn trong trí óc của bạn. Thưởng thức nhạc thì khác hẳn, người nhạc sĩ không thể nào gây một ấn tượng ở bạn chỉ trong một vài giây, mà bạn phải nghe hết bài mới có thể ít ra cảm nhận được cái hay của nó. Do vậy, nhạc sĩ phải dùng hết mọi vật liệu trong tay: lời ca, ý nhạc, tiết tấu, tưong phản, bố cục, v.v. để tạo dựng bài nhạc nhằm chuyển đạt tâm tình của họ đến bạn. Trong tiểu luận ngắn này, và trong sự giới hạn về ngôn ngữ và hiểu biết của mình, người viết cũng hy vọng sẽ phác hoạ cho bạn đọc một cảm nhận riêng về nhạc phẩm “Lặng Lẽ Nơi Này” của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (TCS).

Ba.
Như đã dẫn nhập ở phần trên, thưởng thức nhạc có cái hay riêng của nó. Nghe nhạc, bạn được chính nhạc sĩ dìu dắt bạn theo dòng nhạc, ông bắt ta dừng, ta phải dừng, ông bắt ta đi nhanh, ta phải đi nhanh. Ta không được quyền chọn lựa cách ngắt câu hay đổi chữ. Nghe nhạc với tờ giấy in bài nhạc trước mặt, bạn thấy hiển hiện tất cả những yếu tố đã làm nên thành công hay thất bại của bản nhạc đó. Nghe nhạc, bạn bước đi lại từ đầu với nhạc sĩ, cùng sống lại tâm tưởng hào hùng hay bi thương của nhạc sĩ ngay khi nhạc phẩm chào đời. Phân tích một bài nhạc, do đó, phần nào cũng là đi tìm chủ đề của bài hát, cùng nơi chốn nào đã tạo nguồn hứng khởi cho tác giả, làm cho người ấy không còn cách nào khác hơn là ngồi xuống và ghi chép lại âm hưởng đó, khung cảnh đó, nỗi niềm nhung nhớ khôn nguôi đó.

Bốn.
Bạn hãy cùng tôi tưởng tượng ra một bãi biển nào đó, khi trời đã về khuya và không một bóng người, ngoài nhân vật chính là “ta” trong bài hát. Nhân vật chính của chúng ta hoặc ngồi, hoặc đi dạo lang thang một mình, chỉ có tiếng sóng biển từng cơn, từng cơn đập vào bờ, rồi lại rút về biển cả. Biển mênh mông không cùng, chẳng thấy đâu là bờ. Trời về khuya tối đen, chỉ có ánh trăng ở xa treo trên đầu con sóng, xa đến nỗi tưởng như một ngọn sóng thôi cũng đủ làm nó tan theo với dòng nước, cùng với mối tình đã chết của “ta”. Tôi không có khiếu làm văn sĩ, nhưng tôi hy vọng đã dựng được sơ khởi cái khung cảnh (setting) của bài nhạc này.

Năm.
Như đã tường trình trong tiểu luận “Thử phân tích nhạc phẩm Phôi Pha của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn”, bài hát nào cũng phải có một ý nhạc hay thì mới đủ để người nghe nhớ về nó như một căn cước riêng biệt, không giống các bài khác. Trong bài này, căn cước đó là dòng nhạc có hình dạng răng cưa (zíc zắc), thể hiện qua câu nhạc đầu tiên “Tình yêu mật ngọt, mật ngọt trên môi”, và các phát triển tiếp theo của ý nhạc trên. Cũng như phần lớn các bài nhạc khác, TCS sử dụng âm giai thứ hoà điệu (harmonic minor) ở cung La thứ. Cũng giống như bài trước, nhạc phẩm được viết theo nhịp ¾, và cũng giống như nhiều bài khác, nhạc phẩm này lặp đi lặp lại nhiều từ (Ouch!). Vậy nhạc phẩm này hay ở chỗ nào???

“Lặng lẽ nơi này” được viết theo thể loại ABA, phân đoạn A (verse A) từ đầu đến “tay người lạc lối”, phần chuyển tiếp B (bridge B) từ “Em” đến “nỗi đau này người”, và phân đoạn A’ (verse A’) là dòng nhạc nhắc lại, nhưng với phần lời khác hẳn so với đoạn A.

Sự lặp đi lặp lại của ca từ có một chủ đích hẳn hoi mà người viết sẽ “bật mí” sau với bạn, còn bây giờ thì ta hãy thử phân tích xem nó lặp đi lặp lại ra sao. Trước tiên là lặp nhau về chữ kép: “mật ngọt” -> “mật ngọt”, “mật đắng” -> “mật đắng”; rồi thì lặp lại về hai câu nhưng với giai điệu câu sau là biến thể câu trước “ Tình yêu mật ngọt, mật ngọt trên môi” -> “tình yêu mật đắng, mật đắng trong đời”; và sau cùng là một sự lặp lại (có tính toán, tất nhiên của hai cặp bốn chữ “biển rộng hai vai” -> “biển rộng hai vai”.

Khác với bài viết trước, trong bài này người viết sẽ đi sâu hơn về mặt ngôn ngữ để qua đó giải thích bố cục của bài nhạc cùng ngôn ngữ âm nhạc đã minh họa rõ nét ý thơ ra sao. Trước hết, TCS đưa ra hai so sánh–định nghĩa về tình yêu: Tình yêu là mật ngọt, và tình yêu cũng đồng thời là mật đắng. Mật ngọt là những khi “uống môi em ngọt”, còn mật đắng thì ảnh hưởng dài hơn nhiều, là nỗi sầu muộn cả đời người! Tại sao vậy, là tại vì “ta” đã định nghĩa “Em” là “tình yêu”. Bạn hỏi tại sao ư? Thì rõ quá rồi còn gì nữa, tác giả nói về biển, mà biển chỉ rộng có hai vai thôi, nếu không phải là “vai em gầy guộc nhỏ” thì “còn ai trồng khoai đất này”???

Vì “Biển” là “Em” nên biển mới có tay, biển chỉ hẹp bằng hai tay thôi, và một khi biển đã buông tay “ta” ra rồi thì “ta” chơi vơi và ta lạc lối, chẳng trách tại sao TCS phải cảm khái những câu khác như “Không còn ai, đường về ôi quá dài, những đêm xa người” …

Sáu.
Về phần nhạc thuật của Đoạn A, ngoài việc sử dụng các từ lặp nhuần nhuyễn như trên, và phần nào dùng cung nhạc lên xuống để mô tả tiếng sóng đập vào bờ rồi lại rút về, điều là mtôi thích thú nhất là cách bố cục câu của ông. Ta thấy từ “Tình yêu mật ngọt” đến “biển rộng hai vai”, cả đoạn nhạc đó có thể coi là hoàn chỉnh, và ta có thể yên chí tạo ra một verse khác cũng dựa trên nền nhạc đó. Nhưng đây là dấu vết (clue) mà tôi đoán rằng TCS đã đặt lời đi trước bản nhạc, do đó ông đã đi thẳng ngay vào “Tình yêu như biển, biển hẹp tay người, lạc lối” So sánh về bố cục đoạn nhạc như vậy để thấy nó toàn hảo trong sự không cân bằng, và sự trở về hợp âm La thứ đã làm cân bằng đoạn đó lại.

Trong hội hoạ, sự mất cân đối này có thể được minh hoạ bằng tác phẩm sau của Gustav Klimt “Cái chết và Sự sống”. Nhìn thoáng qua với sự sống chiếm chỗ nhiều và làm ta tưởng như bức tranh mất cân đối, nhưng thần chết với màu tối hơn nhiều đã làm bức tranh này cân bằng trong sự bất đối xứng (asymmetrical balance.) Cái nhìn soi mói của thần chết đối lại với sự e dè của cô gái như hỏi thầm “Ông gọi tôi ?” đã nối kết hai phần của bức tranh với nhau, còn trong bài nhạc thì TCS đã làm được việc liên kết này bằng cách lặp lại “tình yêu như biển” cũng như phát triển ý nhạc dựa theo ý nhạc chính ở đầu đoạn.

Bảy.
Bây giờ ta hãy bước sang phân tích đoạn B (bridge). Trước hết, nếu để ý kỹ, ta thấy đoạn đầu TCS có chủ đích là không hề nhắc đến chữ “ta” và “em”. Đây là một sáng tạo nghệ thuật đặc trưng thông qua cách hành văn ẩn dụ, và là “trade mark” (nhãn hiệu) của TCS. Liền lạc trong đoạn đầu này là ý tưởng Ta <-> Em <-> Tình Yêu, đan kết với nhau vô hình bằng những so sánh, do vậy nhân vật “em” ở đây đã bàng bạc xuất hiện rồi. Thành thử ra, nếu ai chưa quen với lối viết ẩn dụ này của TCS sẽ cảm thấy ngôn từ của ông có vẻ gì bí hiểm. Nhân tiện đây, người viết cũng xin thú thật là, có lẽ cũng như nhiều người khác, khi ở độ tuổi mới vào đời đã bị lôi cuốn bởi giai điệu của nhạc TCS nhiều hơn là ca từ. Nhưng có lẽ chính phần ca từ mới làm người nghe nghe hoài không chán, với lối nói chung chung (không cụ thể) và đầy tính ẩn dụ, do vậy rất phù hợp với tâm trạng của nhiều người. Ngôn ngữ TCS thật ra vẫn còn rất bí hiểm với người viết, nhưng có lẽ vì vậy mới là cái thú để tạo động lực tìm hiểu thêm.

Trờ lại với chữ “Em”, tác giả đã khéo léo cho chữ em đứng lại một chút (một nhịp rưỡi) để nhấn mạnh chủ thể của câu nhạc, và cũng để làm rõ hơn câu hỏi chất chứa “nơi đâu nơi đâu”. Sở dĩ tôi nói vậy là vì câu “em/đi/về/nơi/ấy” bạn có thể lấy bất kỳ 3 chữ đầu mà phổ nhạc: chẳng hạn “em đi … về nơi ấy”, hay “em đi về … nơi ấy”, nhưng chữ “em” đứng một mình đắt giá hơn. Chữ “em” này cũng khéo léo lồng vào để làm điệp khúc không bị trùng lắp như đoạn 1. Cặp chữ “nơi đâu nơi đâu” được lồng vào rất thích hợp vì nó nhấn mạnh câu hỏi quắt quay của “tôi” về hình bóng em. Vả lại, khi ta nhớ nhung về một người nào đó, ta đâu có nhớ em ở “nơi đâu” một lần thôi, rồi quay sang suy nghĩ chuyện khác? Ta nhớ đi, nhớ lại, nhớ tới, nhớ lui, lăng xăng trong tâm tưởng.

Trong điệp khúc này, “em” đã được ẩn dụ bằng “trăng”, vì nếu so sánh hai câu đầu thì ta thấy rõ ngay là Em = Trăng. (Chẳng phải trong một bài khác, TCS đã bật mí “từ khi em là Nguyệt” rồi sao?) Một lần nữa, với lối hành văn ẩn dụ, người nghe nhạc tha hồ phiêu lãng theo nỗi nhớ riêng của họ về một người tình cũ đã trở thành một phần ký ức của cuộc đời.

Tám.
“Làm sao ru được tình vơi?
À ơi, nỗi đau này người”

Một lần nữa, TCS sử dụng cách đặt câu rất nghệ thuật để kết thúc đoạn B. Trước tiên ông chuyển hoà điệu từ các hợp âm đầy tính cao trào (dominant) như Dm và E7, và chuyển sang các hợp âm bình thản hơn (tonic) là Am và G, rất phù hợp với lời nhạc. Ta tưởng chừng như sẽ đi cho trọn vòng quãng 5 (như trong bài Hello của Lionel Richie), và lời ru “à ơi” cũng đã bắt đầu gióng lên, chuẩn bị tư tưởng cho việc nghe thêm các phát triển khác về ý nhạc, thì TCS “cắt cái rụp” và chuyển nhanh về lại chủ âm la thứ. Chính ở điểm này đã làm cho đoạn Bridge bị mất cân đối, nhưng đã tạo nên được một cảm giác hụt hẫng ở người nghe, minh hoạ cho nỗi đau trống vắng của nhân vật “tôi”.

Chín.
Đoạn 2 của bài hát tiếp tục cho chúng ta thấy những hình ảnh và sự tương phản mà nhân vật “tôi” cảm nhận, như so sánh mình với một giọt máu đã lìa khỏi xác người, hoàn toàn vô dụng. Tiếp theo, TCS đã mô tả những không gian thật rộng lớn, vô tận và tương phản với nó bằng hình ảnh lặp lại của “tôi” bé nhỏ, với những bước chân đơn điệu và cô độc. Cuối cùng, tác giả đưa ra một kết luận tuy bất ngờ những cũng đã có thể thấy trước, đó là “tôi về … với tôi”. Một kết luận đơn giản, cam chịu, và rất hiển nhiên. Sau những sự lặp đi lặp lại của những chữ đôi, cặp đôi, câu nhăc đôi, cái gì cũng có đôi hết, ta thấy cái “tôi”cũng có đôi vậy, là “tôi với tôi”. Bạn tưởng tượng đem hết các từ câu lặp trong bài này về môt phía của bàn cân, rồi bỏ câu “tôi về với tôi” này qua phía kia bàn cân, mới cảm nhận được cái cô độc của nhân vật “tôi”.

Kết.
Người viết cảm ơn đọc giả đã bỏ thì giờ cùng tôi tìm hiểu bài nhạc “Lặng Lẽ Nơi Này”. Tôi cảm thấy trên mạng lưới toàn cầu cũng như trong sách báo, người ta viết về TCS quá nhiều về nghệ thuật ca từ của ông, về nhân sinh quan của ông, thậm chí còn tôn sùng ông là một nhà tư tưởng lớn hay là một thiên tài. Tôi không có định nghĩa riêng về thiên tài, ngoài việc xác nhận Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ có tên tuổi trong làng âm nhạc Việt Nam hậu thế kỷ 20, đã tạo được một “đột phá” (breakthrough) trong cách đặt lời ca, có một số lượng nhạc phẩm được yêu thích rất đáng kể; và chắc chắn nhạc của ông đã có ảnh hưởng rất nhiều đến các nhạc sĩ khác cùng thời cũng như các thế hệ nhạc sĩ sau này. Tôi cũng cảm thấy bàn chung về ca từ và nhân sinh quan của ông, dầu rất bổ ích, nếu có quá nhiều bài vở tương tự như vậy sẽ dễ trở thành nhàm chán – biết rồi, khổ lắm, nói mãi. Trịnh Công Sơn trước tiên và trên hết là một nhạc sĩ, và không có gì thiết thực hơn là đánh giá từng nhạc phẩm của ông, từng bài, từng bài, một cách cặn kẽ để có thể cùng người đọc nhận ra công phu căn bản cùng tài năng sáng tạo trong nhạc thuật của ông. Một nhạc phẩm hay không nhất thiết phải có những biến đổi âm giai hay những hành âm phức tạp cầu kỳ. Nều viết nhạc với lời ca phụ họa, thì bản nhạc phải nâng ca từ lên, và ca từ cũng phải làm cho hành âm hoặc trơn tru, hoặc gãy cạnh tương xứng. Tôi tin TCS đã làm được việc này. Tôi xin phép lập lại ý trong bài viết trước là để đạt được sự đơn giản như trong “Lặng Lẽ Nơi Này”, TCS cũng phải mang nặng đẻ đau chứ cũng chẳng phải “lấy nó dễ như từ trong túi” như nhiều người đã lầm tưởng.

Sau cùng, người viết hy vọng sẽ có nhiều người khác cũng viết lên những cảm nhận riêng về từng bài ca của TCS, để chúng ta cùng nhau chia xẻ những thành công về nhạc thuật của ông.

California 5/2005
Học Trò
***
Phụ lục: Nhạc bản “Lặng Lẽ Nơi Này”

Other Articles from Hoctro in dactrung.net/phorum

Tiếp theo bài viết ngắn gồm thật nhiều câu hỏi không lời giải đáp về nhạc thuật của nhạc sĩ Lê Uyên Phương ( http://hoctroviet.blogspot.com/2011/05/vai-cam-nghi-ve-nhac-thuat-cua-nhac-si.html ), tôi lựa ra bài nhạc đầu tay “Buồn Đến Bao Giờ” rồi tìm tòi, mổ xẻ các kỹ thuật viết nhạc trong đó. Tôi muốn biết “cái sự buồn” đã được tác giả trình bày về phần nhạc thuật ra sao. Các kỹ thuật viết lời đành để sang một bài viết khác. 

Thang âm trưởng mà không trưởng

Trước tiên, mời bạn tải về bản nhạc trên ở địa chỉ này,http://www.leuyenphuong.com/tapnhac/Yeu%20nhau%20khi%20con%20tho/BuonDenBaoGio.pdf rồi in ra và để song song khi đọc bài viết này, vì tôi sẽ dành nhiều thời gian bàn đến các nốt nhạc, đoạn nhạc trong đó.

(Cám ơn Dạ Lai Hương đã cho thêm lời minh họa vào video.)

Nghe nhạc ở đây: 

(Xin nói thêm, tôi nghe và cảm được nhạc LUP rất, rất nhiều nhờ tài năng diễn giải bài nhạc và cách thêm thắt các nhạc khí, câu hooks hay intro của nhạc sĩ Duy Cường, cũng như cách diễn đạt bài hát của chị Thiên Phượng. Xin cám ơn hai anh chị thật nhiều. Đĩa CD Đá Xanh xuất bản đã 20 năm nhưng vẫn còn rất mới, tôi khám phá nhiều các chi tiết lạ mỗi lần nghe lại, cứ như là mình lớn lên theo nhạc, chứng tỏ độ già dặn trong cách hòa âm phối khí của anh Cường vượt trước tuổi của anh khi viết hòa âm cho các bài nhạc LUP này.)

Bạn cũng có thể tải về bản PDF do tôi nghe chords lại từ bài anh Cường rồi viết xuống để dễ đàn theo:  http://sites.google.com/site/hoctroarticles/home/BuonDenBaoGio.pdf?attredirects=0&d=1

Như bạn biết, thang âm Do trưởng gồm có bảy nốt nhạc: Do Re Mi Fa Sol La Si. Nếu bạn bỏ thì giờ ra đếm từng nốt nhạc trong bài này coi số lần các nốt hiện ra, bạn sẽ thấy hai nốt Mi và Sirất ít khi xảy ra. Nốt Mi là quãng ba trưởng của nốt Do, do vậy nó góp phần làm nên cái “air” (không khí) của bài nhạc. Do vậy, nếu ta đang ở trong Do trưởng mà ta không dùng nhiều nốt Mi, có nghĩa là bài nhạc không hoàn toàn thuần trưởng, với hệ quả là ta tha hồ sử dụng các hợp âm thứ như IIm, IIIm, và VIm (tức Dm, Em, và Am trong thang âm Do trưởng), làm bài nhạc có sắc thái “thứ”, tức là “buồn” nhiều hơn vui. Không có nhiều nốt Mi cũng có nghĩa là ra có thể sử dụng nhiều các hợp âm như Dm7, Em7, Am7 hay Am6 cho nhạc có vẻ loãng ra như khi nghe nhạc Blues hay Jazz. Với diễn giải tương tự, bài nhạc có rất ít nốt Si, thường là dùng làm nốt tạm, nhanh để trở về chủ âm Do, chứ không được dùng nhiều để làm tăng kịch tính của bài nhạc.

Thêm vào đó, ở đoạn giữa bài tác giả thêm vào nốt IIIm (Mi b), đây là một nốt trong thang âm G Aeolian (Sol La Si b Do Re Mi b Fa -  biến thể của thang âm bậc V – G trưởng- và do đó có nhiều nốt chung với thang âm Do trưởng), thành ra ta có thể dùng các hợp âm buồn bã, bluesy  khác như Ab7 hay Fm7.

Tóm lại, ta có thể nói là bài này nhạc sĩ đã dùng thang âm Do Re Fa Sol La, tuy thuộc về trưởng nhưng rất “hà tiện” dùng nốt Mi là quãng 3 trưởng.

Bố cục bài hát

Bài nhạc này được viết dưới dạng ABA’CA, với các phân loại thêm như sau:

A  (16 trường canh): Trời mưa mãi …  đêm hè. Gồm có: A1: Trời mưa mãi …  si mê, và A2: Buồn ơi …  đêm hè.

B (16 trường canh): Vòng tay đã … đến thơ ngây. Gồm có: B1: Vòng tay đã …  đem vào nhau, vàB2: Dung nhan …  thơ ngây.

A’ (8 trường canh): Vành môi khép …  ân tình.

C (16 trường canh): Em ơi … đến ngỡ ngàng. Gồm có C1: Em ơi … tay trơn, và C2: Em ơi Em Ơi…  ngỡ ngàng.

Sau cùng là nhắc lại đoạn A với lời ca khác.

Cân bằng giữa các đoạn nhạc

Bạn thấy, tuy là bản nhạc đầu tay, nhưng sự xắp xếp bố cục cũng là một tính toán già dặn, khi nhạc sĩ để đoạn A’ chỉ bằng một nửa độ dài của A, làm bài nhạc rút ngắn một cách bất thường, tuy các nốt nhạc không có gì khác hơn là đoạn A2. Nhạc sĩ Lê Uyên Phương đã nắm bắt được cách xếp số lượng câu nhạc để tạo nên kịch tích của bài nhạc. Tuy đoạn A’ kết bằng sự trở về chủ âm Do, do sự thiếu trường canh (8 thay vì 16) ta cảm thấy hụt hẫng – một sự buồn vì không hoàn toàn chăng?

Cũng cần phải bàn thêm một chút về sự cân bằng của các đoạn nhạc với nhau, cũng như cân bằng giữa các câu nhạc nhỏ với nhau,  để làm sáng tỏ thêm nghệ thuật viết nhạc nói chung, và của tác giả Lê Uyên Phương nói riêng. Đoạn A1 được coi là không cân bằng, vì nó gồm 2+2+4 trường canh (2: trời mưa mãi mưa hoài + 2: thần tiên giấc mơ dài + 4: vào cuộc đời sỏi đá biết mình si mê). Biết nó cân bằng hay không rất dễ. Bạn hát thử câu đó lên, nếu thấy nhịp điệu và giai điệu còn chưa “đã”, thì nó chưa cân bằng. Muốn nó cân bằng, thì thường người nhạc sĩ phải thêm vào một đoạn nữa giống vậy, thì nó sẽ cân bằng vì vế trái đã bằng với vế phải 2+2+4 = 2+2+4.

Thành ra ở đoạn trên, khi tôi nói về cân bằng của A’, thì bạn thấy A’ = 2+2+4, chỉ có 8 trường canh trong một khối ABA’CA gồm toàn những 16 trường canh, mất cân bằng ở chỗ đó.

Điểm chú ý khác của đoạn A là câu nhạc gồm có 2 motives “trời mưa mãi mưa hoài”  và “vào cuộc đời sỏi đá biết mình si mê”. Motif 1 được nhắc lại hai lần, lần sau đổi các nốt cùng trong thang âm Do Re Fa Sol La để xuống thấp hơn. Sau đó A2 cũng nhắc lại cấu trúc hệt như đoạn nhạc A1, nhưngvới trường canh cuối trở về chủ âm.

Trong đoạn B, bắt đầu với B1 ta thấy nhạc sĩ dùng y hệt nhịp điệu đoạn A, nhưng câu nhạc đã biến đổi thành một sắc thái khác, đó là vì tác giả đã giới thiệu nốt Fa (chữ rời) như là kết của motif (Vòng tay đã buông rời). Để thấy được tác dụng của sự giới thiệu của nốt Fa này, có lẽ ta cần phải xem lại các nốt cuối các motives của đoạn A:

A1: (…hoài) 5 (…dài) 1 (…mê) 5
A2: (…giờ) 5 (…giờ) 1 (…hè) 1

Không phải chỉ trong đoạn A1 này thôi, mà tôi còn để ý đến các nốt cuối của bất cứ một câu nhạc nhỏ nào trong bài nhạc. Thường thì chúng hay kết thúc ở chủ âm Do (1) hay ở quãng 5 Sol. Đôi khi nó cũng nằm ở quãng 3 (Mi nữa). Nhận xét này đáng kể vì ba lý do.  

Thứ nhất, nếu ta dùng nhiều nốt như vậy làm bài sẽ có cảm giác an bình, thường thường, buồn buồn, không lăng xăng, vì không cần phải hóa giải để trở về chủ âm.

(thí dụ về các nốt từ rất ổn định đến rất không ổn định của thang âm Sol trưởng – Trong Do trưởng thì 1, 5, 3 là Do Sol và Mi là các nốt ổn dịnh)

Thứ hai là khả năng dùng nhiều hợp âm jazzy như 6, 7 hoặc 9 cho các chỗ đó, để tạo nên các sắc thái khác nhau, thay vì phải lệ thuộc vào nốt “kịch tính” cùa giai điệu.  

Lý do thứ ba là cái nốt Fa vừa nói tới ở trên, vì ít dùng nên khi dùng thì thấy nó mới mẻ, tạo sắc thái riêng cho đoạn B ngay lập tức.

Đoạn B2 còn ly kỳ hơn, khi nốt Mi b (quãng 3 thứ) được giới thiệu lần đầu và rồi lặp lại 4 lần để xác minh sự quan trọng của nó, sau khi đi từ cao trào Mi (còn ánh sáng)  -> Mi b (ánh mắt, suối tóc) -> Re (thơ ngây) Có một sự liên hệ mật thiết giữa lời nhạc và nốt nhạc (prosody) trong câu nhạc này, nó làm ánh sáng, rồi ánh mắt sáng hơn phải không bạn?

Các chi tiết nho nhỏ khác làm đoạn B hay lên gồm có: sự thêm vào 4 chữ ” chán chường in trên nét môi” (bạn thử hát thiếu chữ in xem có khác không?) làm trường canh trở thành 4 móc đơn – phá nhịp thường gặp trong bài. Thứ hai là cách chặt câu nhỏ ra của B2 khác với đoạn A2: Tìm ánh mắt / tìm suối tóc / khi còn / thơ ngây, làm bài nhạc biến đổi khác đi.

Đoạn C

Nếu như đoạn B giống như đoạn A, rồi đoạn A’ chẳng khác gì hơn là A2, nhưng có tác dụng như một cầu nối cho bài, thì trong đoạn C, nhạc sĩ đã làm câu nhạc khác đí bằng cách … bớt 5 chữ thành hai chữ tán thán “Em ơi“, tiếp sau là một câu 4 chữ, cũng khác với cách đặt câu năm chữ như trước. Cấu trúc thì vẫn như vậy 2+2+4, nhưng trong nội tại, căng thẳng, kịch tính đã diễn ra, với đỉnh điểm là bốn chữ tán thán lặp lại trong 4 trường canh “Em ơi Em ơi“, đòi hỏi một giải quyết rốt ráo nhưng không hoàn toàn là mười chữ “Xuân nào tàn, Thu nào vàng, môi nào ngỡ ngàng“. Ở đây, ta lại thấy một sự kết hợp giữa nhạc và lời thật tuyệt diệu vì chữ “ngỡ ngàng” được cho vào phách yếu (nhịp 2) của trường canh, tạo nên một sự hụt hẫng trong người nghe. Thật là ngỡ ngàng!  Ngỡ ngàng đó, nhưng không xa lạ, vì cái sự “buồn len lén tâm tư” đã được giới thiệu sơ sơ bằng cách chẻ câu thành 3/3/2/2 như ở B2 rồi!

Sau khi thêm vào đoạn A với lời nhạc khác để kết thúc bài, nhạc sĩ cho chúng ta thấy một sự chia ly thể hiện trong cách viết nhạc bằng cách nhắc đi nhắc lại các chữ chính buồn ơi và bao giờ ở các nhịp mạnh, để rồi sau cùng chặt hai chữ tháng năm và đợi chờ ra thành tháng đợi năm chờ, nghe nó dài lê thê làm sao.

Càm giác của tôi sau khi nghe bài này, cũng hệt như khi được xem các tranh vẽ của danh họa Salvador Dalí, trong đó tác giả vẽ những hình ảnh như cái đồng hồ trôi tuột theo thời gian, đàn kiến đỏ bò chậm rãi, vách đá không người, v.v. trên một sắc màu cam u buồn, ảm đạm.

Trong nhạc Lê Uyên Phương cũng vậy, cũng những hình ảnh như nằm nghe tiếng mưa nguồn, tưởng em bước chân buồn, rồi trời mưa mãi mưa hoài, vào cuộc đời sỏi đá, vòng tay đã buông rời, ánh sáng huy hoàng, vành môi khép mong chờ, người đi dáng bơ phờ, lá đổ hoa tàn, hai bàn tay trơn, v.v. và v.v. Chỉ toàn là những hình ảnh, xen lẫn với các thái độ như biết mình si mê, còn thương đến bao giờ, đã buông rời, chán chường, thơ ngây, v.v. đan quyện vào nhau, mục đích mô tả một tâm trạng buồn.

Có lẽ vì nhạc của ông mang nhiều tính hội họa, nên các tranh vẽ của ông tuy không được biết đến nhiều như dòng nhạc, nhưng cũng đầy ắp những hình ảnh trừu tượng như nhạc của ông?Mời bạn thưởng thức một số tranh vẽ cũa ông trong trang này:http://www.leuyenphuong.com/Hoihoa/Hoihoa/art.html

Bạn thấy đó, tuy là bài viết đầu tay (1960 tại Pleiku) nhưng nhạc sĩ Lê Uyên Phương đã cho thấy một sự già dặn trong cách bố cục bài nhạc, cách khai triển motives và cách chúng tương tác với nhau, cách đặt lời phù hơp với nét nhạc, cách “hà tiện” nốt nhạc và “bung” ra khi cần, v.v. và v.v. Bài nhạc ẩn tàng một sức sáng tạo với ít nhất ba khúc nhạc A B C khác nhau nhưng hòa trộn với nhau thật gọn ghẽ, “cứ như là cậu với mợ”, như thể chúng không thể nào tách rời nhau. Các motives nhạc trong bài nhạc này cũng không hề được vay mượn và sử dụng lại trong các bài nhạc kế, như thể là nhạc sĩ cứ luôn tiến về phía trước. Thật vậy, chúng ta biết nhiều về nhạc sĩ chỉ qua hai tập nhạc Yêu Nhau Khi Còn Thơ và Khi Loài Thú Xa Nhau, chỉ với 21 bài thôi nhưng cũng quá đủ để có một chỗ đứng riêng trong Âm Nhạc Việt Nam, để khi nghe thì không thể nào lầm được nhạc của ông với nhạc người khác.

Bài viết đã dài, xin hẹn bạn trong lần tìm hiểu dòng nhạc Lê Uyên Phương tới.

Hoctro

Tiểu Saigon
5/26/2011

Tài liệu tham khảo:

1. Jack Perricone: Melody in Songwriting – Berklee Press ( http://www.amazon.com/Melody-Songwriting-Techniques-Writing-Berklee/dp/063400638X )

2. Jai Josefs: Writing Music for Hit Songs – Omnibus Press ( http://www.amazon.com/Writing-Music-Songs-Omnibus-Press/dp/0825672457 )

Nguồn: Dactrung

Nhạc sĩ: NGUYỄN TRỌNG TẠO
Thơ: LÊ TUẤN LỘC
Hòa âm: HOÀNG TUẤN
Ca sĩ: ANH THƠ

Click VÀO ĐÂY để nghe bài hát.

Ca sĩ Anh Thơ và nhà thơ Lê Tuấn Lộc trong phòng thu âm

LỜI BÀI HÁT:

Cô gái sông Lam

Nếu anh chưa về thành Vinh

Anh chưa biết em xinh đến thế

Nói năng sao mà dịu nhẹ

Thảo hiền Con gái quê ta

.

Nếu anh chưa về nghe câu ví dặm

Chẳng biết giọng em bổng trầm

Con gái sông Lam muối mặn

gừng cay cho má em hồng

.

Sông Lam có quanh co không

Sông Lam có quanh co không

Sao em nồng nàn đến thế

Chối từ sao mà dịu nhẹ

nhận lời mà cứ như không

.

Sông Lam có quanh co không

Sông Lam có quanh co không

Rượu mời mà sao say thế

Đốt lòng nhau câu hát ví

Đi xa ai nỏ muốn về…

 .

Le Tuan Loc, 0913.562.127

Nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo
Ca sĩ Anh Thơ

Đi Thái Bình nhìn lúa và nghe chèo không chán. Con gái út cần cái laptop, thì ba tặng cho con bài này để mua laptop nhé. Nói vui thôi, chứ đưa lên đây để khoe giọng hát Anh Thơ – vẫn tuyệt như hồi Sông Quê…

.

Nhạc: Nguyễn Trọng Tạo

Thơ: Nguyễn Hồng Chuyên

Ca sĩ: Anh Thơ – Quang Hào

LỜI GIỚI THIỆU “TÌNH CA TRÊN ĐẤT HƯNG HÀ”

Ca sĩ Anh Thơ

Một vùng châu thổ, một vùng đất cổ địa linh nhân kiệt, nơi phát tích nhà Trần với biết bao người con anh hùng, tuấn kiệt – đó là đất Hưng Hà phía tây-bắc tỉnh Thái Bình. Miền quê này đã đón Nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo về thăm để viết nên ca khúc “Tình ca trên đất Hưng Hà” với những giai điệu trữ tình da diết mang âm hưởng của tình đất tình người nơi đây. Theo Nhạc sĩ kể lại thì sau khi thăm những di tích và danh lam thắng cảnh nổi tiếng của Hưng Hà, anh đã thức trắng đêm với vị Chủ tịch huyện Nguyễn Hồng Chuyên, và được anh Chuyên đọc cho nghe bài thơ ngợi ca mảnh đất này. Bài thơ và cuộc trò chuyện tâm tình đã làm nhạc sĩ vô cùng xúc động. Và thế là từ bài thơ của Nguyễn Hồng Chuyên, âm nhạc đã được cất lên hồn nhiên và say đắm. Đó là bài “Tình ca trên đất Hưng Hà” làm lay động lòng người.

“Một vùng đất mênh mông, long lanh huyền thoại
Đền Trần sáng lunglinh, quê hương vui mở hội
Nghe hào khí Đông A trong từng khúc dân ca…
Hát về đất quê ta. Hát về người quê ta
Hát sông về với đồng. Hát đời đẹp tiếng ca…”

Sau đây là ca khúc “Tình ca trên đất Hưng Hà”, lời thơ của Nguyễn Hồng Chuyên, nhạc của Nguyễn Trọng Tạo, do các ca sĩ Anh Thơ và Quang Hào trình bày.

]]>